Hydrogen the groningen way. Nr 3

💦⚡️💚 Green hydrogen is ‘booming’. As the missing link in the energy transition and in the transition to sustainable industry. But how do we make hydrogen ‘big’ and make sure that everyone benefits? Read my voyage of discovery here👇 💚🌍

 ☀️💨⚡️From Hydrogen Valley to Hydrogen World  🌍

A transition is more than just a simple change. A transition is a structural process of moving from an old situation to a new situation. It almost always produces new problems of its own, and the old solutions no longer work. New problems require new solutions. 

New solution

The same applies to the energy transition. In Groningen we have an advantage compared to other regions in the Netherlands or abroad. We’re already coming up against problems that will soon be commonplace. We have plenty of sustainable energy and at times when the sun shines and the wind blows, it is more than our electricity grid can deal with. We also have an industrial cluster that wants to become greener and that is looking for alternative raw materials that can replace oil and gas. So, new problems that require new solutions. 

Everywhere

Green hydrogen is one of those new solutions. In my previous blogs I explained why. We use industrial products all around the world. As yet, there are no renewable sources for large-scale energy production other than solar panels and wind turbines. It means that Groningen is not the only place where hydrogen is the solution for peaks in energy production or as a raw material for industry. That solution is needed everywhere ... throughout the Netherlands, Europe, the world. 

From signature to implementation

Over the past few years, the countries that signed the Paris Agreement needed to convert those signatures into deeds. Negotiations and signatures are one thing, but the next step - translating this into implementation plans - is much more complicated. In December 2019, the Netherlands achieved that move to an implementation plan with the National Climate Agreement.  Other countries also prepared plans to limit CO2. Although the approach and the processes differ from country to country, the plans are actually quite similar. Everywhere, the focus is overwhelmingly on energy savings, making transport more sustainable, sustainable agriculture, building solar parks and wind turbines and making industry greener. 

Ecosystems

Initially, individual solutions were the starting point for all those sectors. However, in Groningen and the northern Netherlands we quickly realised that there is one solution for nearly all those sectors: green hydrogen. The production of green hydrogen does not produce any CO2 emissions and consequently it contributes to implementing the Paris Agreement. So, we are working on a hydrogen plan with the provincial executives of Drenthe and Fryslân and with many businesses and partners in all those sectors.  This hydrogen plan turns the northern Netherlands into a ‘Hydrogen Valley’ because it is about a total ecosystem of solutions with hydrogen. An ecosystem, where small and large companies work together to ensure that solar energy is used to produce hydrogen that in turn fuels lorries. An ecosystem, where the hydrogen that is produced from sun and wind is stored underground and used when the sun doesn't shine or when it’s windless. An ecosystem where a hydrogen barge is built and where wind energy is used to produce e-kerosene for aircraft. 

Upscaling and expanding

It all sounds wonderful and more to the point, it is: the northern Netherlands as Hydrogen Valley. We received a subsidy for that from the European Commission, but this is just the start. These integrated solutions can be applied anywhere and they are needed everywhere. As a consequence, green hydrogen is needed everywhere. Making and using green hydrogen everywhere, makes it cheaper too. In essence, we need to scale up and expand the ecosystem of the Hydrogen Valley. We need to move from Hydrogen Valley to Hydrogen World.

HY3 and NortH2

Fortunately, this expansion of the ecosystem has started already. With the HY3 cooperation project for example, where Germany and the Netherlands are studying the feasibility of a joint focus on green hydrogen in the entire chain from production to use by industry. Or the NortH2 project, that provides for the construction of enormous wind parks in the North Sea and a large ‘electrolyser’ in Eemshaven, where this wind energy is converted into green hydrogen. This hydrogen is then transported to industry and consumers in the Netherlands and northwest Europe through a transport network of existing gas pipes. 

Global hydrogen systems

These are major steps in European sustainability and the green hydrogen economy. However, a global low-CO2 economy with a truly new energy system would go much further. To become completely CO2-low in a relatively short time, we need an exchange of energy between continents. According to Professor Ad van Wijk of the TU Delft, it is important to consider other countries for the production of sustainable energy and hydrogen alongside producing hydrogen in Europe itself. For example, North Africa and Ukraine have better conditions for generating solar energy and wind energy. The “Green Hydrogen Initiative” already produced a report about large-scale hydrogen production in North Africa and Ukraine for use in Europe. Global hydrogen systems were also on the agenda of the World Hydrogen Fuels Summit, which was held in Amsterdam in March 2020. It always concerns large wind parks and solar parks in parts of the world where it is cheaper to generate sustainable energy due to the wind currents and hours of sunshine. This is mainly in developing countries. 

Honest and ecologically responsible

That’s when I started wondering: if there is large-scale production of sustainable energy and hydrogen all around the world, would this not be the perfect moment to reach agreements on how we do this in an honest and ecologically responsible manner? To combine new global solutions for climate change with new ecological and socially responsible benchmarks? Now green hydrogen is ‘booming’, this is the time to attach conditions to the production of this energy carrier consistent with the Sustainable Development Goals. 

Which agreements are needed and who is needed to achieve them? Stay with my voyage of discovery and read my next blog.  

Waterstof op de Groningse manier. Nr 2

💦⚡️💚 Groene waterstof is ‘booming”. Als missing link in de energietransitie en de transitie naar een duurzame industrie. Maar hoe maken we waterstof groot op zo’n manier dat iedereen profiteert? Lees hier mijn ontdekkingstocht 👇 💚🌍 

Blog 2:🤷‍♀️ Waarom waterstof?

Je laptop draait op stroom, je kookt op gas of elektrisch en je auto rijdt op benzine, diesel of elektriciteit. Energie is altijd en overal beschikbaar. En wij vinden dat de normaalste zaak van de wereld. Sterker nog, ondanks vele pogingen om energie te besparen, gebruiken we wereldwijd ieder jaar meer energie. De bron varieert van duurzaam opgewekte stroom tot vervuilende energiebronnen. 

Nieuw energiesysteem nodig

In 2015 hebben we in Parijs afgesproken om de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5 graad. Wereldwijd betekent dat, dat we enorm moeten besparen op de uitstoot van CO2.  In Nederland vertalen we dat naar 49% CO2-reductie in 2030. 54 andere landen hebben vergelijkbare doelstellingen of werken daaraan. In al die landen leidt dat in ieder geval tot twee ingrijpende veranderingen. Ten eerste moeten fossiele energiebronnen als kolen, olie en aardgas, worden vervangen door andere manieren om warmte en elektriciteit te produceren. Ten tweede moeten er alternatieve grondstoffen worden gevonden voor de industrie die kolen en aardgas gebruikt als grondstof. Alleen overstappen van fossiele brandstoffen naar duurzaam opgewekte stroom, is dus slechts een deel van de oplossing voor het klimaatprobleem. Bovendien is het een ingewikkelde puzzel, die vraagt om meer dan alleen grote hoeveelheden zonnepanelen en windmolens. Voor de transitie naar duurzame bronnen is een heel nieuw energiesysteem nodig.

Aardgas kun je opslaan

In Groningen hebben we de afgelopen 60 jaar bijvoorbeeld altijd aardgas gehad. Dit aardgas werd gedurende het hele jaar opgepompt. In de zomer is dit ruim genoeg voor het gebruik in Nederland. Maar in de winter is de vraag veel hoger. Om die verschillen op te vangen, wordt er aardgas opgeslagen in lege velden. Bij een hoge vraag kan dit opgeslagen aardgas gebruikt worden. Dit systeem leidt tot een stabiele levering van aardgas door het hele jaar heen.

Altijd beschikbaar

Stroom die je opwekt met zonnepanelen en windmolens, laat pieken zien. Waait het hard en schijnt de zon? Dan is er veel stroom beschikbaar. Bewolkt en windstil: dan is er niks. Dat is een probleem. Want voor een economie die stroom nodig heeft om te leven, te werken en te reizen, moet stroom het hele jaar door beschikbaar zijn. Ook als het windstil is en de zon zich niet laat zien. Het probleem is dat het lastig is om elektriciteit op te slaan: het is duur en het kost veel grondstoffen om het op grote schaal te doen. 

Opslag

Nu is gas veel makkelijker te bewaren, namelijk in holle ruimtes, zoals in tanks. In Groningen weten we daar veel van, want daar hebben we ervaring met het opslaan van grote hoeveelheden aardgas. Om groene stroom te kunnen opslaan, moeten we het dus gasvormig maken. Dan kunnen we de stroom die we teveel opwekken als het waait en zonnig is, namelijk wél opslaan en gebruiken op momenten dat de zon niet schijnt en er geen wind is. Groene stroom kun je gasvormig maken, door het om te zetten in groene waterstof, via een proces dat elektrolyse heet.  

Waterstof

Je kent de grote schoolkaart van scheikunde misschien nog wel: het periodiek systeem van elementen. Het eerste element is H: waterstof. Het meest voorkomende element op aarde. Onder normale omstandigheden is het gasvormig en noemen we het H2. Groene waterstof is waterstof gemaakt van water (H20), dat met groene elektriciteit wordt gesplitst tot waterstof (H2) en zuurstof (O2). Er zijn ook andere soorten waterstof, namelijk gemaakt van fossiele brandstoffen. Doordat die niet duurzaam zijn opgewekt, zorgen deze echter nog wel voor CO2-uitstoot. Dat noemen we dan grijze waterstof. Als de CO2 wordt afgevangen en opgeslagen, spreken we van blauwe waterstof. 

Zware mobiliteit en industrie

Waarom hebben we die groene waterstof nou nodig? Omdat het gebruikt kan worden als schone brandstof, wanneer elektriciteit geen oplossing is. Bijvoorbeeld in de zware mobiliteit. Denk aan vrachtwagens, straatvegers, boten en grote schepen. Ook wordt er al gewerkt aan waterstof als vervanger van kerosine in het vliegverkeer. Het grootste gedeelte van de CO2 wordt echter uitgestoten in de industrie. De CO2-uitstoot die als gevolg van de verwerking in de basisindustrie ontstaat, komt niet alleen door het verbranden van fossiele brandstof voor hitte. Een andere oorzaak van die uitstoot is het gebruik van fossiele brandstof als grondstof. Zo wordt aardgas bijvoorbeeld gebruikt als grondstof voor kunstmest, en olie voor plastics. Voor dergelijke toepassingen in de industrie kan elektriciteit olie of aardgas niet vervangen. De temperaturen die nodig zijn voor de processen zijn vaak te hoog om met elektriciteit te halen. Bovenal is elektriciteit geen grondstof. Groene waterstof kan in die beide gevallen wél een duurzame oplossing zijn.  

Missing link

Conclusie: we moeten op grote schaal: 

1. naar een energiesysteem met duurzame productie via zonnepanelen of windmolens en  opslag , zodat energie altijd beschikbaar is. 

1. alternatieve grondstoffen en hoge temperatuur-warmte hebben voor de industrie.

Daarom is waterstof de missing link in de transitie naar een duurzame economie. We moeten het dan wel op grote schaal gaan maken. Het liefst in landen waar de zon vaak schijnt en/of de wind vaak waait. Lees daarover in mijn volgende blog!

Hydrogen the Groningen way. Nr 2

💦⚡️💚 Green hydrogen is ‘booming’. As the missing link in the energy transition and in the transition to sustainable industry. But how do we make hydrogen ‘big’ and make sure that everyone benefits? Read my voyage of discovery here👇 💚🌍

Blog 2:  🤷‍♀️ Why hydrogen?

Your laptop runs on electricity, you cook on gas or electricity, and your car runs on petrol, diesel or electricity. Energy is available anywhere and anytime, and that's completely normal as far as we’re concerned. More to the point, despite the various attempts to save energy, the world as a whole consumes more energy year on year. This energy ranges from sustainably generated electricity to polluting energy sources. 

New energy system required

In 2015, we agreed in Paris to limit the global temperature rise to 1.5 degrees. This means that we need to achieve enormous savings on CO2 emissions all around the world.  In the Netherlands, we translated that to a 49% reduction in CO2 by 2030. Another 54 countries have comparable objectives or are working on them. In all those countries that leads to two drastic changes. First of all, fossil energy sources, such as coal, oil and gas, need to be replaced by other ways of producing warmth and electricity. Secondly, alternatives need to be found for industries that use coal and natural gas as raw materials. Simply moving from fossil fuels to sustainably generated electricity is only part of the solution for the climate issue. It is a complicated jigsaw that requires more than just large quantities of solar panels and wind turbines. A transition to sustainable sources requires a completely new energy system.

You can store natural gas

For the last 60 years, we've always had natural gas in Groningen. This natural gas is pumped up throughout the year. In the summer that is more than enough for consumption in the Netherlands, but in winter demand is much higher. To absorb those differences, natural gas is stored in empty fields and this stored gas can be used when demand is high. This system guarantees stable natural-gas deliveries throughout the year.

Always available

Electricity you generate with solar panels and wind turbines shows peaks. If the wind blows and the sun is out, there is a lot of electricity available. Cloudy and windless days produce nothing, and you have a problem. For an economy that depends on electricity to live, work and to travel, electricity has to be available all year round. Even when it is windless and when there is no sun. The problem is that it is difficult to store electricity: it is expensive and it takes many raw materials to achieve this on a large scale. 

Storage

Gas is much easier to store in hollow spaces, such as tanks. In Groningen we know all about that, because we are experienced in storing large quantities of natural gas. So if we want to store green electricity, we need to make it gaseous. That enables us to store the surplus electricity we generate when it is windy and sunny and to use it at the times the sun doesn't shine and when there is no wind. You can make green electricity gaseous by converting it into green hydrogen with a process that is known as electrolysis.  

Hydrogen

Maybe you remember the large chemistry chart from school - the periodic table. The first element is H: hydrogen. The most common element on the earth. In normal conditions it is gaseous and we call it H2. Green hydrogen is made from water (H20) that is split into hydrogen (H2) and oxygen (O2) with green electricity. Then there are other types of hydrogen that are made from fossil fuels. As they are not generated sustainably, they still produce CO2 emissions. We call that grey hydrogen. When the CO2 is captured and stored, we call it blue hydrogen. 

Heavy transport and industry

Why do we need that green hydrogen? Because it can be used as clean fuel, when electricity is not a solution. For example in heavy transport, such as lorries, sweeper trucks, boats and large vessels. People are also working on using hydrogen to replace kerosene in air traffic. However, the largest part of CO2 emissions comes from industry. The CO2 emissions that are produced as a result of processing in primary industry are not only produced by burning fossil fuels for heat. Another cause for those emissions is the use of fossil fuels as raw materials. For example, natural gas is a raw material for fertilisers and oil is used for plastics. For those types of industrial applications electricity cannot replace oil or natural gas. The temperatures required for those processes are often too high to be achieved with electricity. Above all, electricity is not a raw material. In both those situations, green hydrogen can be a sustainable solution.  

Missing link

In conclusion, we need: 

1. To move to an energy system with sustainable production from solar panels and wind turbines and with storage, so that energy is always available. 
2. Alternative raw materials and high-temperature heat for industry.

That is why hydrogen is the missing link in the transition to a sustainable economy. We can achieve this if we manage to produce hydrogen on a large scale and preferably in countries where the sun shines most of the time and/or where the wind blows frequently. Read more about that in my next blog!

Waterstof op de Groningse manier. Nr 1

💦⚡️💚 Groene waterstof is ‘booming”. Als missing link in de energietransitie en de transitie naar een duurzame industrie. Maar hoe maken we waterstof groot op zo’n manier dat iedereen profiteert? Lees hier mijn ontdekkingstocht! 👇 💚🌍 

Blog 1 ♻️Van aardgas naar waterstof

Augustus 2012. De aarde in Groningen schudt. Tot ver in de provincie wordt de beving gevoeld. Scheuren trekken in muren, maar vooral ook in de zielen van mensen. Ik zal dat nooit vergeten. Ik was Statenlid in de Provincie Groningen. Maar vooral ook gewoon Groninger, moeder en partner. Opgegroeid in een land waar alles prima voor elkaar is. Waar je veilig bent, dacht ik.  

Onzekerheid

Met de aardbeving in Huizinge kroop niet alleen de schade door onze huizen, maar ook de onzekerheid in onze harten. Ineens realiseerde ik me – en velen met mij – dat mijn omgeving niet zo veilig bleek als gedacht. En dat terwijl ons huis niet eens in het epicentrum van de aardbeving stond. Angst en onzekerheid begonnen te knagen. Kunnen onze kinderen nog veilig naar school? Wat als de bevingen nog erger worden? Ook in deze coronatijd merken we dat een onveilig gevoel ons angstig en onzeker maakt. We hebben behoefte aan duidelijkheid: wat betekent deze crisis voor onze samenleving, voor onszelf en onze geliefden? Hoe lang gaat dit duren? Dan is het essentieel dat er een eerlijke overheid is, die verstandige besluiten neemt op basis van de bevindingen van deskundigen. 

Vechten

Na augustus 2012 werd al snel duidelijk dat de gaswinning de aardbevingen veroorzaakte. Maar er gingen nog heel wat bevingen, schade en verdriet voorbij, voordat er geld en een aanpak kwam. Dat geld was er wel. Maar de enorme winsten van de aardgaswinning waren naar de nationale overheid en de aandeelhouders van de bedrijven gegaan. Niet naar de mensen die gebukt gingen onder de gevolgen van de aardbevingen. Pas na jaren van onderhandelen, vechten en lobbyen kwamen er schaderegelingen en besloot het kabinet, in 2018, de gaswinning te gaan afbouwen. 

Energietransitie

Dat is in een paar regels opgeschreven. Maar er gaan bloed, zweet en tranen achter schuil. Dat heeft mij nóg meer gemotiveerd, om me in te zetten tegen klimaatverandering en het gebruik van fossiele brandstoffen. Meer dan ooit raakte ik ervan overtuigd dat onze toekomst duurzaam moet zijn, zonder aardgas. En dat Groningen bij uitstek de plek is om daaraan te werken. Voor mij is dat een dagtaak geworden. Sinds 2015 ben ik als Gedeputeerde verantwoordelijk voor de energietransitie in onze provincie. Een hele eer en een grote verantwoordelijkheid, vooral als je direct grote doelen stelt. Gelukkig kwam er, dankzij talloze met mij gemotiveerde Groningers, snel veel op gang. Huizen, bedrijven en industrie gingen energie besparen. Er kwamen zonneparken en windmolens om hernieuwbare energie op te wekken. 

Grote stappen nodig

Prachtige initiatieven, maar het is niet genoeg. Voor echt grote stappen in de transitie van aardgas naar duurzame energie moet er ook een alternatief komen voor de (chemische) industrie. Industrie die in veel gevallen juist in Groningen is gevestigd dankzij de aanwezigheid van het aardgas. Veel grote bedrijven gebruiken dit gas als basisgrondstof voor bijvoorbeeld de productie van stoffen als kunstmest, of voor processen waarbij verbranding op hoge temperatuur nodig is. Daar is zonne- of windstroom geen oplossing voor.

Groene waterstof

Gelukkig komt alles soms op het goede moment samen. In de zomer van 2016 kwam ik in Zeeland professor Ad van Wijk van de TU Delft tegen. Hij had een bevlogen verhaal over groene waterstof. Waterstof wordt gemaakt via elektrolyse: elektrische stroom splitst water in zuurstof en waterstof. Die waterstof kan alles wat aardgas ook kan. Het kan gebruikt worden om (zware) mobiliteit en industrie te verduurzamen. De stroom om de waterstof te maken, moet dan natuurlijk wel duurzaam worden opgewekt. Bovendien kan groene waterstof gemakkelijk opgeslagen en vervoerd worden. Daardoor kan het gebruikt worden om pieken en dalen op het net op te vangen als er veel of juist weinig wind of zon is. Groene waterstof lijkt daarmee dé missing link in de energietransitie. Met onze kennis, ervaring en bedrijvigheid in de energie zagen we hier kansen voor Groningen. In Noord-Nederland werd de Innovation Board opgericht die in april 2017 het boekje ‘De Groene Waterstof-economie in Noord Nederland’ liet verschijnen Mijn collega-Gedeputeerde Patrick Brouns maakte samen met vele noordelijke bedrijven een Investeringsagenda Waterstof . Het nationale Klimaatakkoord van vorig jaar bevat een hoofdstuk over groene waterstof en afgelopen maand publiceerde het Rijk de ‘Kabinetsvisie op waterstof’. 

Grootschalige productie

Dit alles brengt Noord-Nederland in een rollercoaster, maar nu een positieve! Nationaal en internationaal is er grote belangstelling voor de waterstof-oplossing in combinatie met het gasverhaal van Groningen. Ik heb bezoeken gebracht aan Brussel, hoge buitenlandse gasten ontvangen en gesproken op internationale congressen. Daar zie ik geweldige plannen, bijvoorbeeld over grootschalige productie van zonne-energie in de Sahara en van windenergie in Noord-Afrika. Bedrijven willen daarin investeren om groene waterstof mee te produceren, die via pijpleidingen over de wereld kan worden getransporteerd. 

Ontdekkingstocht

Dat klinkt fantastisch. Maar het zet me ook aan het denken. Het brengt me terug bij de onzekerheid en ellende in Groningen. Wat als we grootschalig duurzame energie gaan opwekken in ontwikkelingslanden? Net als met de aardgaswinning in Groningen kan daar veel geld mee worden verdiend. Maar het verandert ook de leefomgeving van deze landen en hun inwoners. Hoe pakken we dit vanaf het begin goed aan? Hoe voorkomen we wat er in Groningen is gebeurd? Hoe zorgen we dat de productie van groene waterstof ecologie verbetert in plaats van vernielt? De nabije omgeving geld en voorspoed oplevert, in plaats van armoede en onzekerheid? Ik ga de komende tijd op zoek naar een manier waarop dat kan. Met de ervaring vanuit Groningen hoe het níet moet. Maar ook met het positieve perspectief van waterstof zónder CO2-uitstoot en mét een eerlijk verdienmodel. Voor ontwikkelingslanden, voor Nederland en zeker ook voor Groningen. 

Blog 2 🤷‍♀️ Waarom waterstof?

Je laptop draait op stroom, je kookt op gas of elektrisch en je auto rijdt op benzine, diesel of elektriciteit. Energie is altijd en overal beschikbaar. En wij vinden dat de normaalste zaak van de wereld. Sterker nog, ondanks vele pogingen om energie te besparen, gebruiken we wereldwijd ieder jaar meer energie. De bron varieert van duurzaam opgewekte stroom tot vervuilende energiebronnen. 

Nieuw energiesysteem nodig

In 2015 hebben we in Parijs afgesproken om de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5 graad. Wereldwijd betekent dat, dat we enorm moeten besparen op de uitstoot van CO2.  In Nederland vertalen we dat naar 49% CO2-reductie in 2030. 54 andere landen hebben vergelijkbare doelstellingen of werken daaraan. In al die landen leidt dat in ieder geval tot twee ingrijpende veranderingen. Ten eerste moeten fossiele energiebronnen als kolen, olie en aardgas, worden vervangen door andere manieren om warmte en elektriciteit te produceren. Ten tweede moeten er alternatieve grondstoffen worden gevonden voor de industrie die kolen en aardgas gebruikt als grondstof. Alleen overstappen van fossiele brandstoffen naar duurzaam opgewekte stroom, is dus slechts een deel van de oplossing voor het klimaatprobleem. Bovendien is het een ingewikkelde puzzel, die vraagt om meer dan alleen grote hoeveelheden zonnepanelen en windmolens. Voor de transitie naar duurzame bronnen is een heel nieuw energiesysteem nodig.

Aardgas kun je opslaan

In Groningen hebben we de afgelopen 60 jaar bijvoorbeeld altijd aardgas gehad. Dit aardgas werd gedurende het hele jaar opgepompt. In de zomer is dit ruim genoeg voor het gebruik in Nederland. Maar in de winter is de vraag veel hoger. Om die verschillen op te vangen, wordt er aardgas opgeslagen in lege velden. Bij een hoge vraag kan dit opgeslagen aardgas gebruikt worden. Dit systeem leidt tot een stabiele levering van aardgas door het hele jaar heen.

Altijd beschikbaar

Stroom die je opwekt met zonnepanelen en windmolens, laat pieken zien. Waait het hard en schijnt de zon? Dan is er veel stroom beschikbaar. Bewolkt en windstil: dan is er niks. Dat is een probleem. Want voor een economie die stroom nodig heeft om te leven, te werken en te reizen, moet stroom het hele jaar door beschikbaar zijn. Ook als het windstil is en de zon zich niet laat zien. Het probleem is dat het lastig is om elektriciteit op te slaan: het is duur en het kost veel grondstoffen om het op grote schaal te doen. 

Opslag

Nu is gas veel makkelijker te bewaren, namelijk in holle ruimtes, zoals in tanks. In Groningen weten we daar veel van, want daar hebben we ervaring met het opslaan van grote hoeveelheden aardgas. Om groene stroom te kunnen opslaan, moeten we het dus gasvormig maken. Dan kunnen we de stroom die we teveel opwekken als het waait en zonnig is, namelijk wél opslaan en gebruiken op momenten dat de zon niet schijnt en er geen wind is. Groene stroom kun je gasvormig maken, door het om te zetten in groene waterstof, via een proces dat elektrolyse heet.  

Waterstof

Je kent de grote schoolkaart van scheikunde misschien nog wel: het periodiek systeem van elementen. Het eerste element is H: waterstof. Het meest voorkomende element op aarde. Onder normale omstandigheden is het gasvormig en noemen we het H2. Groene waterstof is waterstof gemaakt van water (H20), dat met groene elektriciteit wordt gesplitst tot waterstof (H2) en zuurstof (O2). Er zijn ook andere soorten waterstof, namelijk gemaakt van fossiele brandstoffen. Doordat die niet duurzaam zijn opgewekt, zorgen deze echter nog wel voor CO2-uitstoot. Dat noemen we dan grijze waterstof. Als de CO2 wordt afgevangen en opgeslagen, spreken we van blauwe waterstof. 

Zware mobiliteit en industrie

Waarom hebben we die groene waterstof nou nodig? Omdat het gebruikt kan worden als schone brandstof, wanneer elektriciteit geen oplossing is. Bijvoorbeeld in de zware mobiliteit. Denk aan vrachtwagens, straatvegers, boten en grote schepen. Ook wordt er al gewerkt aan waterstof als vervanger van kerosine in het vliegverkeer. Het grootste gedeelte van de CO2 wordt echter uitgestoten in de industrie. De CO2-uitstoot die als gevolg van de verwerking in de basisindustrie ontstaat, komt niet alleen door het verbranden van fossiele brandstof voor hitte. Een andere oorzaak van die uitstoot is het gebruik van fossiele brandstof als grondstof. Zo wordt aardgas bijvoorbeeld gebruikt als grondstof voor kunstmest, en olie voor plastics. Voor dergelijke toepassingen in de industrie kan elektriciteit olie of aardgas niet vervangen. De temperaturen die nodig zijn voor de processen zijn vaak te hoog om met elektriciteit te halen. Bovenal is elektriciteit geen grondstof. Groene waterstof kan in die beide gevallen wél een duurzame oplossing zijn.  

Missing link

Conclusie: we moeten op grote schaal: 

1. naar een energiesysteem met duurzame productie via zonnepanelen of windmolens en  opslag , zodat energie altijd beschikbaar is. 

1. alternatieve grondstoffen en hoge temperatuur-warmte hebben voor de industrie.

Daarom is waterstof de missing link in de transitie naar een duurzame economie. We moeten het dan wel op grote schaal gaan maken. Het liefst in landen waar de zon vaak schijnt en/of de wind vaak waait. Lees daarover in mijn volgende blog!

Blog 3 ☀️💨⚡️Van Hydrogen Valley naar Hydrogen World 🌍

Een transitie is niet zomaar een simpele verandering. Een transitie is een structureel overgangsproces van een oude naar een nieuwe situatie. Dat brengt vrijwel altijd ook nieuwe problemen met zich mee. Problemen waarvoor oude oplossingen niet meer passen. Nieuwe problemen vragen om nieuwe oplossingen. 

Nieuwe oplossing

Dat geldt ook voor de energietransitie. In Groningen hebben we daarin een voorsprong vergeleken bij andere regio’s in binnen- en buitenland. Wij lopen dus al tegen problemen aan die straks overal voorkomen. We hebben veel duurzame energie en op momenten dat de zon schijnt en de wind waait, past dat niet allemaal tegelijk op het elektriciteitsnet. Ook hebben we een industrieel cluster dat wil vergroenen en dus zoekt naar alternatieve grondstoffen in plaats van aardolie en aardgas. Nieuwe problemen, waarvoor nieuwe oplossingen nodig zijn. 

Overal nodig

Groene waterstof is zo’n nieuwe oplossing. In mijn vorige blogs heb ik uitgelegd waarom dat zo is. We gebruiken wereldwijd de (basis-) producten uit de industrie. En er zijn (nog) geen andere hernieuwbare bronnen voor grootschalige energieproductie dan zonnepanelen en windmolens. Dat betekent dat groene waterstof niet alleen in Groningen een oplossing is voor de pieken in de energieproductie of als grondstof in de industrie. Die oplossing is overal nodig. In heel Nederland, in Europa, in de wereld. 

Van handtekening naar uitvoering

De afgelopen jaren moesten landen die hun handtekening zetten onder het akkoord van Parijs, die handtekening omzetten in daden. Onderhandelen en een handtekening zetten is één stap, maar de volgende stap, namelijk de vertaling naar uitvoeringsplannen, is vaak een stuk ingewikkelder. Nederland maakte de vertaling naar een uitvoeringspan in december 2019 met het Klimaatakkoord.  Ook andere landen hebben plannen opgesteld om CO2 te beperken. Ondanks dat de aanpak en het proces per land verschillen, lijken de plannen wel op elkaar. Overal zet men massaal in op energiebesparing, verduurzaming van de mobiliteit, duurzame landbouw, bouw van zonneparken en windmolens en vergroening van de industrie. 

Ecosysteem

Voor al die sectoren werd in veel gevallen eerst gezocht naar afzonderlijke oplossingen. Maar in Groningen en Noord-Nederland zagen wij al snel dat er één oplossing is voor bijna al die sectoren: groene waterstof. De productie van groene waterstof levert geen CO2-uitstoot op en draagt dus bij aan uitvoering van het akkoord van Parijs. Daarom werken we met de provincies Drenthe en Fryslân en met vele bedrijven en partners in al die sectoren aan een waterstofplan.  Dat waterstofplan maakt van Noord-Nederland een ‘Hydrogen Valley’, doordat het gaat over een totaal ecosysteem aan oplossingen door en met waterstof. Een ecosysteem, waarin kleine en grote bedrijven samenwerken om te zorgen dat er van zonne-energie waterstof wordt gemaakt, waar vrachtwagens op rijden. Een ecosysteem, waarin de waterstof die wordt gemaakt van zon en wind, ondergronds  wordt opgeslagen en wordt gebruikt als de zon niet schijnt of het niet waait. Een ecosysteem waarin een  waterstof-binnenvaartschip wordt gebouwd en waarin van windenergie e-kerosine voor vliegtuigen wordt gemaakt. 

Opschalen en vergroten

Het klinkt geweldig en dat is het ook: Noord-Nederland als Hydrogen Valley. We kregen daarvoor subsidie van de Europese Commissie. Maar dit is nog maar het begin. Deze integrale oplossingen zijn overal toepasbaar en nodig. En dus is groene waterstof ook overal nodig. Door groene waterstof overal te gaan maken en gebruiken, wordt het ook goedkoper. Eigenlijk moeten we dan het ecosysteem van de Hydrogen Valley enorm opschalen en vergroten. Van Hydrogen Valley naar Hydrogen World.

HY3 en NortH2

Gelukkig is dat uitbouwen van het ecosysteem al begonnen. Bijvoorbeeld via het samenwerkingsproject HY3, waarin Duitsland en Nederland de haalbaarheid onderzoeken van een gezamenlijke inzet op groene waterstof in de hele keten van productie tot gebruik in de industrie. Of via het project NortH2, dat voorziet in de bouw van enorme windparken in de Noordzee en een grote ‘elektrolyser’ in de Eemshaven waar de windenergie wordt omgezet in groene waterstof. De waterstof wordt vervolgens via een transportnetwerk van bestaande gasleidingen vervoerd naar industrie en consument in heel Nederland en Noordwest-Europa. 

Wereldwijde waterstofsystemen

Dit zijn grote stappen in de Europese verduurzaming en de groene waterstofeconomie. Maar een wereldwijde CO2-arme economie met daarin een echt nieuw energiesysteem gaat nog veel verder. Om compleet CO2-arm te worden op relatief korte termijn, hebben we ook uitwisseling van energie tussen continenten nodig. Volgens bijvoorbeeld professor Ad van Wijk van de TU Delft moet er, naast productie van waterstof in Europa zelf, ook worden gekeken naar andere landen voor productie van duurzame energie en waterstof. Zo zijn er bijvoorbeeld in Noord-Afrika, maar ook Oekraïne nog betere omstandigheden om zonne-energie en windenergie op te wekken. Het “Green Hydrogen Initiative” heeft al een rapport gepubliceerd voor grootschalige waterstofproductie in Noord-Afrika en Oekraïne om te gebruiken in Europa. Ook op de World Hydrogen Fuels Summit in maart 2020 in Amsterdam werd gesproken over wereldwijde waterstofsystemen. In alle gevallen gaat het grotendeels over grote wind- en zonneparken in delen van de wereld waar het door de windstromen en zonne-uren goedkoper is om duurzame energie op te wekken. Het gaat dan ook grotendeels om ontwikkelingslanden. 

Eerlijk en ecologisch verantwoord

Waarop ik me afvroeg: als er overal op de wereld grootschalige productie van duurzame energie en waterstof komt, is dit dan niet hét moment om internationale afspraken te maken over hoe we dat op een eerlijke, maar ook ecologisch verantwoorde manier doen? Dat we wereldwijde nieuwe oplossingen tegen klimaatverandering ook nieuwe ecologische en maatschappelijk verantwoorde maatstaven meegeven? Nu groene waterstof zo ‘booming’ is, is dit ook het moment om randvoorwaarden langs de lat van de Sustainable Development Goals mee te geven aan de productie van deze energiedrager. 

Welke afspraken en wie zijn daarvoor nodig? 🤷‍♀️ Volg mijn zoektocht en lees mijn volgende blog.  👩‍💻

Blog 4  💦⚡️Waterstof en welvaart 💃🏼🕺🏼

Als we serieuze stappen willen zetten in CO2-reductie, dan moeten we toe naar een nieuw energiesysteem, schreef ik in mijn vorige blogs. Een systeem waarin we duurzaam opgewekte energie kunnen opslaan zodat het altijd beschikbaar is, ook bij gebrek aan zon of wind. Bovendien moet er een alternatief komen voor olie en gas als grondstof. Groene waterstof is de 'missing link' in dat nieuwe energiesysteem. In Nederland en Europa, maar ook wereldwijd. 

Wereldschaal

De energietransitie is begonnen in ontwikkelde landen. Op dit moment wekken die landen de meeste duurzame energie op. Maar door internationale afspraken zoals het Klimaatakkoord van Parijs en doordat de techniek beter en goedkoper wordt, verbreden steeds meer partijen hun werkterrein naar andere landen. Dat is een goede ontwikkeling. Het is namelijk heel interessant om een nieuw energiesysteem op wereldschaal te bekijken. Er zijn immers plekken op de wereld met veel zonuren of sterke constante windstromen. Dat maakt grootschalige productie van duurzame energie - die nodig is om groene waterstof te kunnen maken - op die plekken goedkoop en dus snel rendabel en winstgevend. 

Export

Over welke plekken in de wereld hebben we het dan? Bijvoorbeeld de Amerikaanse staat Texas. Texas stond bekend om de winning van olie en lijkt nu een gouden plek voor de opwek van duurzame energie, met name via wind. Ook in Noord-Afrika worden nu al grote zon- en windparken gebouwd. Zo streeft een land als Marokko naar een energietransitie met productie van 53% duurzame energie in 2030, met name voor het land zelf. Maar er zijn ook al geruime tijd initiatieven in Afrika gericht op duurzame productie voor export. Siemens en E.on waren in 2011 al onderdeel van het project Desertec Industrial Initiative, een plan om met honderden vierkante kilometers aan zonneparken energie op te wekken en via kabels naar Europa te brengen. Dit project mislukte destijds nog vanwege de kosten en omdat het zich teveel richtte op export, terwijl er ook lokaal duurzame energie nodig was (bron: Volkskrant 24 juli 2017). 

Desertec https://www.desertec.org/

Omslagpunt

Een ander voorbeeld is Kenia, waar inmiddels een windpark staat van 365 windmolens: het Lake Turkana Windpower Project, met onder andere Nederlandse initiatiefnemers. Op zich mooi, maar de totstandkoming van het windpark ging niet zonder slag of stoot en leidde wel tot lokale instabiliteit. Ook landen als Libië en Egypte – ook bekend om de oliewinning – bieden kansen voor de productie van duurzame energie. Volgens het vaktijdschrift Renewable Energy kan zonne-energie een land als Libië vijf keer zoveel opleveren als olie onder normale omstandigheden. Dat zal voor andere landen in die regio vergelijkbaar zijn. Nu de olie, vanwege de olie- en coronacrisis nauwelijks iets oplevert, kan dat voor dit soort landen het omslagpunt zijn om de overstap te maken naar duurzame energie. 

Impact

Daar komt bij dat zonnepanelen en windturbines de laatste jaren veel beter zijn geworden. Het wordt dus steeds interessanter om zon- en windparken te gaan opzetten in landen en regio’s met veel zon en wind. Juist ontwikkelingslanden, of landen die tot voor kort hun geld verdienden met olie, kan de overgang naar duurzame energie veel opleveren. Ontwikkelaars van en investeerders in windparken en zonneparken zullen kiezen voor grootschaligheid. Deze grote wind- en zonneparken zullen dan zeker effect hebben op de omgeving. Ruimtelijk, maar ook ecologisch, economisch en sociaal. Grondcontracten, transport, afvalstoffen, aanleg van leidingen, vogeltrekroutes die doorsneden worden: allemaal zaken die ordentelijk geregeld moeten worden. Tegelijkertijd kunnen scholing, werkgelegenheid en het delen van winsten, indien goed geregeld, een positieve impact hebben op de omgeving. 

‘Faire’ productie

Maar: dan moeten overheden wel in staat zijn om goede afspraken te maken over de randvoorwaarden voor ‘eerlijke energie’. Daar ontbreekt het nogal een saan. Dat heeft ons jarenlange gebruik van fossiele brandstoffen als olie en aardgas ook laten zien. Dat was immers niet alleen slecht voor het klimaat, maar ook voor de stabiliteit in veel landen. Vaak was de winning ecologisch gezien een regelrechte ramp. Bovendien werden armen armer en rijken rijker. Nu we aan de vooravond staan van een transitie naar een duurzaam wereldwijd energiesysteem, hebben we ook de kans om goede afspraken te maken voor 'faire’ productie van duurzame energie en groene waterstof. Maar dan moet Europa, als het waterstof opgewekt met duurzame energie uit ontwikkelingslanden wil gebruiken, zélf de verantwoordelijkheid nemen om de omgeving van zonneparken, windparken en waterstoffabrieken daar ook te laten profiteren van deze energietranstie.

Welvaart

In de provincie Groningen, waar ik woon en werk als gedeputeerde, werd 60 jaar geleden aardgas gevonden. Het bracht Nederland welvaart, maar veel Groningers rampspoed, door de aardbevingen die ontstonden als gevolg van die gaswinning. Nu wij vanuit Groningen het voortouw nemen in de ontwikkeling van een internationale, groene waterstofeconomie, met productie van duurzame energie in landen ook buiten Nederland en Europa, zou ik ook graag zien dat het de mensen in die landen, welvaart oplevert. 

Welke afspraken en welke partijen zijn nodig om dat voor elkaar te krijgen? Volg mijn zoektocht en lees ook mijn volgende blog. 👩‍💻

Grip op je omgeving

Ik zweef een beetje tussen generatie X en generatie Y. Afhankelijk van welke bron je gebruikt, behoor ik tot de ene of tot de andere generatie. Kort gezegd: de generatie die opgroeide zonder of met internet. Ik heb de opkomst van Hyves, Facebook, Instagram en Whatsapp meegemaakt, maar weet ook nog hoe een leven zonder internet was. Zelfs zonder kabel tv. Naast school en de lokale bibliotheek hadden we destijds amper toegang tot informatie. Hoe anders is dat nu? Onbeperkte toegang tot de wereld maakt onze wereld groter. Het maakt het delen van kennis en oplossingen voor welk probleem dan ook, makkelijker. En na 30 jaar internet zijn we rijk aan informatie, maar ook een tikje “armer”. Armer in contact. Gericht op de wereld, zou je bijna je directe omgeving vergeten. 

En dan komt de “generatie Z” om de hoek. Ze weten wat een recessie is, want hebben het al meegemaakt en met zes jaar oud kunnen ze je alles vertellen over klimaatverandering en de plastic soup. Mijn kinderen groeiden op met een ipad. Swipen is hun lust en hun leven en op google weten ze alles te vinden. Vaak beter en sneller dan ik dat kan. Voor hun is de digitale wereld doodnormaal. Net als digitale netwerken. Een slimme energiemeter die het energieverbruik in huis weergeeft is normaal voor ze. Net als de auto-deel-app waarop je aan kan geven wanneer je de electrische auto mee wil. En nog even en ze staan in winkels zonder kassa’s en kassieres en betalen ze met de chip in hun telefoon. 

Ik kan echt genieten van die ontwikkelingen, maar vraag me vaak af wat voor soort overheid bij die manier van leven gaat passen. Waar eerdere generaties zich druk maakten over of er wel of niet een echt ‘loket’ in de buurt zou zijn, peinst deze generatie er niet eens meer over om langs het gemeentehuis of provinciehuis te gaan. 

Lees verder op Het goede leven

In steeds meer wijken en dorpen delen mensen auto’s,
 zelfs auto’s op zonnepanelen zoals deze van https://sonomotors.com/ 

Afkicken: naar een fittere economie zonder CO2

Deze tekst verscheen op Energiepodium.nl op 22-7-2019

Ineffectief gedrag kan zo heerlijk en makkelijk zijn. Dat maakt ook dat afleren van dat gedrag best lastig is. Mensen houden van nature nou eenmaal niet van verandering en dus is het fijner om door te gaan op de oude, vertrouwde manier. Roken is daar een mooi voorbeeld van: velen begonnen er aan omdat het ‘stoer’ was, werden verslaafd, voelen de nadelen heus wel, kennen het slechte vooruitzicht van de grote kans op longkanker, en gaan tòch door met roken. Tegen beter weten in. Gewoon, omdat het zo moeilijk is om nieuw gedrag aan te leren. Je hoort de verslaafde rokers keer op keer argumenten gebruiken om vooral wel door te gaan met roken: ‘de dokter zegt dat stress door het stoppen met roken ook niet goed is’, ‘ik rook maar een pakje per dag en Piet werd daar ook 80 mee’, ‘dood gaan we toch‘, ‘ ik kan beter ontspannen met roken”. Noem maar op. Toch zijn er de afgelopen tien jaar massa’s mensen gestopt met roken en ik ken er niet een die terugkwam op die rare smoezen. Wel hoor ik mensen zeggen ‘Het was niet makkelijk, maar het leven zonder peuk, is toch leuker en vooral fitter.’ Een mooi vooruitzicht.

Voorbeeld van opwek van energie zonder CO2 en met winst voor allen!

Op grote schaal zitten we ook in onze afkick-fase. We zijn verslaafd aan fossiele brandstoffen, terwijl we weten dat ze niet goed voor ons zijn en dat we er eigenlijk mee moeten stoppen. Dat ‘afkicken’ gaat, net als bij roken, bij de een wat makkelijker dan bij de ander. Een grote groep begon zich de laatste jaren steeds meer te beseffen dat onze fossiele verslaving aan olie en gas veel negatieve effecten heeft. Zij groeiden op met zure regen en lekkende kranen en deden daar wat aan. Die groep is blij dat we met z’n allen steeds meer stappen zetten naar een economie zonder weggooi-plastic, zware diesels en vervuiling. Zij zien de voordelen van die nieuwe economie voor zich. Ze zien de positieve effecten van meer natuur, een schonere lucht, vinden innovatie interessant en elektrische auto’s en een waterstofeconomie wel tof.

Maar er is een groep mensen die niet zo van verandering houdt. Die gaan liever door op de oude manier. En om dat kracht bij te zetten en zeker te weten dat ze echt niet hoeven te veranderen, komen ze met allemaal smoezen. Zo proberen ze wetenschappelijk onderzoek onderuit te halen, kinderziektes van innovaties uit te vergroten tot mislukkingen, meten ze vaak met twee maten, en in het uiterste geval komt de term ’dood gaan we toch’ op tafel. Ze zien simpelweg de meerwaarde van de verandering niet. Ze kunnen zich niet voorstellen waarom het beter en leuker is om überhaupt een transitie door te maken.

En net als bij het voorbeeld van de rokers, moeten we ons vooral niet laten remmen door de (klimaat-)ontkenners. Door de mensen die verandering spannend vinden en hun kop in het zand steken. Maar...... we kunnen ze wel een handje helpen door wat concreter te zijn over hoe onze toekomst er uit ziet. Laten zien dat ze niet bang hoeven te zijn voor de verandering. Het benoemen van een duurzame, circulaire economie doet hen vaak alleen denken aan dingen die ze kwijt raken. We benoemen te weinig hoe die nieuwe economie er uit kan zien. Wat de voordelen zijn van de energietransitie. En wat ze terug krijgen voor dat wat ze in hun ogen allemaal verliezen of moeten laten.

Dat vereist wel keuzes en heldere taal van bestuurders, directies en beleidsmakers. Te lang zijn we te vaag gebleven. De reden waarom groene waterstof zo’n doorslaggevend succes is, is omdat het concreet is. Auto’s, treinen, vrachtwagens op waterstof, waterstof in plaats van aardgas als grondstof in de chemie, waterstof om huizen te verwarmen etc. Waterstof werd in amper drie jaar tijd de nieuwe oplossing voor de problemen rondom de winning van aardgas en een groot onderdeel van het Klimaatakkoord. En zelfs veel klimaatontkenners vinden groene waterstof toch best wel interessant. Dat geldt ook voor Tesla’s elektrische auto’s en bijvoorbeeld ook voor de kleine windmolens van EAZWind in Groningen. Meer dan tweehonderd kleine windmolens werden in Groningen geplaatst binnen vier jaar. Simpelweg omdat het een concrete, zichtbare oplossing is om iets tegen klimaatverandering te doen door samen een windmolen te exploiteren. En het levert ook nog eens geld op voor de energie-coöperaties. Een eerlijke verdeling van geld wordt zo realiteit.

Veel rokers die ik ken, stopten met roken EN gingen sporten. Vervolgens voelden ze zich extra fit en zagen ze er ook nog eens stukken beter uit. En dat is precies wat we gaan doen met de energietransitie: we stoppen met vervuilende fossiele brandstoffen EN creëren een fittere economie.

Op reis!

Op reis!

Regelmatig maakt mijn hart een sprongetje: een geluksmoment, een binnenpretje, een grote glimlach. Dat kan om verschillende redenen zijn, maar de laatste tijd zag ik een verband tussen de redenen: het was steeds als ik aan iets nieuws begon. 

Na een lange verkiezingscampagne voor de provinciale verkiezingen in maart, begon op de dag na de verkiezingen de “ reis van een nieuwe coalitie”. Eerst met informerende gesprekken en daarna met formerende gesprekken. En in mei was daar een nieuw coalitieakkoord voor de provincie Groningen. Als college van Gedeputeerde Staten hebben we de prachtige en ook spannende eer en verantwoordelijkheid om samen te bouwen aan de toekomst van de provincie Groningen.

Van het gevoel dat je samen een route uitsippelt en niet precies weet wat je tegen gaat komen, daar kan ik van genieten. Het is als een reis plannen: we gaan op vakantie naar .... en het wordt vast mooi en warm, maar hoe het er precies uitziet weten we niet. We moeten keuzes maken onderweg: gaan we links of gaan we rechts? Geven we ons geld uit aan musea of aan ijsjes op het strand? Drinken we iederen avond een wijntje op het terras in het idyllische dorp of gaan we hardlopen in de omgeving? We weten het nog niet , maar mooi wordt het wel. En alleen van het idee al kun je genieten.

Dat gevoel van “excitement” als je aan iets nieuws begint, dat hebben natuurlijk veel mensen. Ook veel ondernemers die het lef hebben om een nieuw product in de markt te zetten. Ondernemers die op basis van cijfers, maar vaak ook op gevoel, een gat in de markt zien. En daar in springen en risico’s nemen, zonder zeker te weten wat het ze oplevert. Dat moet wel spannend zijn voor deze vele Groningers. Maar gelukkig kennen we heel veel start-ups en onderenemers die keer op keer mooie innovatieve producten op de markt brengen. Want wat hebben we die hard nodig voor de grote transities waar we in zitten. De landbouwtransite, de voedseltransitie, de energietransitie en de economische transitie vragen allemaal om nieuwe oplossingen voor nieuwe “problemen”.

En iedere keer als ik weer zo’n nieuw product zie, dan maakt mijn hart dus een sprongetje. Het doet me denken aan de spanning, aan het genieten van nieuwe ervaringen. Het onbekende van nieuwe samenwerkingen en nieuwe ontdekkingen. 

Nog een paar weekjes en dan is het echt vakantie. Heerlijk genieten van zon, zee en natuur. Maar stiekem kan ik niet wachten tot eind augustus: als we weer verder op ontdekkingsreis mogen. 

( Deze tekst is het voorwoord van http://www.a7dubbelbekeken.nl/editie/a7-juli-2019/ )